Bal NMR analizi, balın 1H-NMR spektrumunu gerçek ballardan oluşan bir referans veri tabanıyla karşılaştıran bir profil taramasıdır; tek bir bileşeni değil, balın genel profilinin beklenenden sapıp sapmadığını gösterir. Sonuç kullanılan veri tabanına bağlıdır ve uygunsuz sonucun başka yöntemle doğrulanması gerekir. Saha ön elemesi NMR'ın yerine geçmez; hangi partinin laboratuvara ve NMR'a gideceğine karar vermeye yarar.
Bal NMR analizi nasıl çalışır?
Birleşik Krallık Gıda Standartları Ajansı (FSA) NMR'ı bir gıdanın ayrıntılı kimyasal profilini çıkaran bir araç olarak tanımlar. Bu profil parmak izi gibi numuneye özgüdür ve başka sonuçlarla karşılaştırılabilir. Uluslararası Bal Komisyonu'nun (IHC) 2019 çalıştayındaki bir laboratuvar sunumu, yöntemin balda 2013'te rutine girdiğini ve hedef dışı (non-target) çalıştığını anlatır: Tek tek işaretçi aramak yerine spektrum, gerçek ballardan kurulu veri tabanıyla karşılaştırılır.
Bu yüzden NMR raporu "şurup oranı" gibi tek bir ölçüm değildir. Yorumun gücü numune kadar karşılaştırılan veri tabanına da bağlıdır.
NMR hangi soruya cevap verir, hangisine vermez?
Aynı sunumdaki değerlendirme yöntemlerin yönelimini gösterir. Bu tablo 2019 tarihli bir laboratuvar görüşüdür, resmî bir sınıflama değildir; tablo birkaç yılda değişebilir.
| Soru | 13C EA/LC-IRMS | 1H NMR | LC-HRMS | Polen, duyusal |
|---|---|---|---|---|
| C4 şekerleri | İyi | Orta | İyi | Zayıf |
| C3 şekerleri | Orta | Orta | İyi | Zayıf |
| Bala göre hazırlanmış şuruplar | Zayıf | Zayıf | İyi | Zayıf |
| Yasak işlemler (reçine) | Zayıf | İyi | Ar-Ge | Orta |
| Nem düşürme | Zayıf | Orta | Ar-Ge | Orta |
| Tür ve menşe | Zayıf | Orta | Ar-Ge | İyi |
Sunum, NMR'ın genel tarama için uygun olduğunu ama tağşiş tespitinde en hassas yöntem olmadığını belirtir ve tespit sınırını %15'in üzerinde verir. 2018 bulgusu olarak, bala göre hazırlanmış bazı şurupların %30-40 düzeyinde bile geçebildiğini ekler. Uygunsuz sonucun tamamlayıcı yöntemlerle doğrulanması gerektiğini de açıkça yazar. Karbon izotop yönteminin sınırlarını C4 yazımızda anlattık.
Veri tabanı neden bu kadar önemli?
Aynı sunuma göre o tarihte herkese açık, uyumlaştırılmış bir referans veri tabanı yoktu. Karşılaştırılabilir sonuç için laboratuvarların aynı prosedür, cihaz ve veri tabanını kullanması gerekiyordu. Veri tabanları güncellendikçe aynı spektrumun yorumu da değişebiliyordu. Sunum başlıca ticari veri tabanları arasında %98'in üzerinde uyum bildirir; bu rakamın yöntemi sunan laboratuvar tarafından verildiği akılda tutulmalıdır.
Kamu tarafının çekincesi de aynı noktadadır:
- FSA (2021): Yorum, doğrulanmış örneklerden oluşan referans veri tabanına dayanır. Bu veri tabanı arıcılık uygulamalarını, menşeyi, mevsimi ve iklimi temsil etmelidir. Tek bir test ürünün orijinalliğini kesin olarak belirleyemez ve yerel yönetimler yalnız NMR sonucuna dayanarak yaptırım uygulamamalıdır.
- Birleşik Krallık semineri (2019): Government Chemist, Defra, FSA ve FSS'in düzenlediği seminerde NMR bir araç olarak desteklendi, ama mevcut kanıtlarla balda yabancı şekeri yaptırım amacıyla tespit etmeye henüz uygun olmadığı görüşü öne çıktı. Gerekçe, veri tabanları ve laboratuvarlar arası karşılaştırmalar hakkındaki bilgi eksikliğiydi.
- Avrupa Komisyonu (2023): "From the Hives" raporu, iyileştirilmiş ve uyumlaştırılmış analitik yöntemlere hâlâ ihtiyaç olduğunu yazar.
- Defra incelemesi (2025): Gözetim için öncelikli saydığı testler arasında EA/LC-IRMS ve pirince özgü işaretçinin LC-HRMS ile aranması vardır.
Türkiye'de NMR'ın durumu ne?
Bal Tebliği'ne 2023'te eklenen "karar ölçütü" ile orijinallik analizlerinin sonuçları Bakanlığın duyurduğu ölçütlerle değerlendirilir; bir ölçüt yayımdan üç ay sonra resmî kontrollerde uygulanır. Bakanlık kütle spektrometrisi ve NMR gibi tekniklerin resmî kontrollerde kullanılacağını açıkladı. Hangi ölçütlerin yürürlükte olduğu Bakanlığın sitesinden kontrol edilmelidir.
Ulusal Gıda Referans Laboratuvarı'nın 2025 listesinde NMR ile yabancı şeker analizi yer alır: en az 100 g, açılmamış orijinal ambalaj, 3 iş günü, akredite değil. Laboratuvar seçimini bal analizi yazımızda anlattık.
Sözleşmeye neler yazılmalı?
Alıcı "NMR raporu" dediğinde şu maddeler açık kalırsa ihtilaf büyük ihtimalle sonucun kendisinde değil, yorumunda çıkar:
- Laboratuvar: Hangi laboratuvarın raporu kabul edilir, akreditasyon şartı var mı?
- Yöntem ve veri tabanı: Hangi veri tabanı ve sürüm kullanılacak, raporda yazacak mı?
- Uygunsuzluk tanımı: Hangi çıktı ret sayılır, hangisi yalnız şüphe sayılır?
- Doğrulama: Uygunsuz çıkan parti hangi ikinci yöntemle teyit edilir, kim karar verir?
- Numune: Kim alır, hangi ambalajda, kaç şahit numune ayrılır?
- Zamanlama: Ölçüm harman öncesi partide mi, sevk edilecek harmanda mı yapılır?
Alıcının dosyada aradığı diğer kayıtları ihracat sorgusu yazımızda bulabilirsiniz.
Saha ön elemesi nerede durur?
Beevex NMR ölçmez, NMR sonucunu öngördüğünü de iddia etmez ve alıcının istediği laboratuvar raporunun yerini tutmaz. Yeri zincirin başındadır:
- Doğal: Parti akışa girer. Sözleşme NMR istiyorsa örnekleme planına göre gönderilir.
- Şüpheli: Parti ayrılır, numunesi alınır, sonuç gelmeden harmana girmez.
- Şurup katkılı: Parti ayrılır ve ihracat partisine alınmaz; itiraz için şahit numune laboratuvarda değerlendirilir.
Beş damlayla alınan sonuç parti, tedarikçi ve tarih bilgisiyle kaydedilir; bu kayıt harmanın içine giren partilerin alımda nasıl değerlendirildiğini gösterir. İhracatçılar için uygulamayı sektör sayfamızda bulabilirsiniz.
Kaynaklar
- International Honey Commission çalıştayı, Authenticity of Honey: Current Issues and Update on New Analytical Trends, Mayıs 2019
- Food Standards Agency, From beehive to jar: honey authenticity explained, Mart 2021
- Government Chemist, Defra, FSA ve FSS, Honey authenticity: determination of exogenous sugars by NMR, seminer raporu, 2019
- Avrupa Komisyonu, EU coordinated action "From the Hives" (Honey 2021-2022)
- Defra, Review of methods applied in the "From the Hives" survey on honey authenticity, 13 Şubat 2025
- Bal Tebliği'nde Değişiklik Yapılmasına Dair Tebliğ (Tebliğ No: 2023/37), Resmî Gazete, 24 Kasım 2023
- Tarım ve Orman Bakanlığı, Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliğinde Değişiklik Yapıldı
- Ulusal Gıda Referans Laboratuvar Müdürlüğü, 2025 yılı analiz listesi


