Hayır, kristalleşen bal sahte değildir: Bal Tebliği balın akışkan, viskoz, kısmen veya tamamen kristalize olabileceğini açıkça yazar. Ancak kristalleşme balın gerçek olduğunu da kanıtlamaz, çünkü şurup katılmış bal da kısmen kristalleşebilir. Alım masasında donmuş ya da akışkan görüntü tek başına kabul veya ret gerekçesi değildir.
Bal neden şekerlenir?
Şekerlenme, baldaki glukozun kristal hâline geçmesidir. Codex bal standardı bunu glukoz kristalleşmesinden kaynaklanan doğal bir katılaşma olarak tanımlar. Hızını üç etken belirler:
- Glukoz ve su: FAO'nun arıcılık ürünleri yayınına göre su azaldıkça, glukoz arttıkça kristalleşme hızlanır.
- Sıcaklık: Aynı yayına göre bal en hızlı 14 °C civarında kristalleşir. 25 °C'nin üstünde ve 5 °C'nin altında kristalleşme neredeyse olmaz.
- Çiçek kaynağı: Bal Tebliği akasya balı için fruktoz/glukoz aralığını 1,2-1,85 verir; genel aralık 0,9-1,4'tür. Glukoz payı görece düşük olan bu balda yavaş kristalleşme beklenir.
Pratik sonucu şudur: Tebliğ balın 25 °C'yi aşmadan saklanmasını ister. Serin bir depo balın raf ömrü için doğru, kristalleşme için de elverişli ortamdır. Kışı depoda geçirmiş bir partinin donması o partinin kalitesi hakkında tek başına bir şey söylemez.
Tebliğ kristalleşmeyi ürün adına da taşır. Kendiliğinden kristalleşen sızma çiçek balı "kristalize bal", kontrollü koşullarda kristalize edilen "krem balı" adıyla satılabilir.
Donan bal gerçek, akışkan kalan sahte midir?
Bu iki kural da doğru değildir. Şurup katılmış balın da kristalleştiğini gösteren çalışmalar vardır. Tomczyk ve arkadaşları 2023'te çok çiçekli bala %5 ile %30 arasında şurup katıp 24 ay izledi. Katkısız bal tamamen kristalleşti, şurup katılmış örnekler ise kısmen kristalleşip altta katı, üstte sıvı olmak üzere iki faza ayrıldı. Yani donma var, ama desen farklı.
Kurt ve arkadaşları da 2020'de ayçiçeği balına kristal aşılayarak doğal balın tağşişli baldan daha hızlı kristalleştiğini buldu. İki çalışma da kristalleşme davranışında bir fark olabileceğini söylüyor, ama bu sonuçlar reoloji, ısıl analiz ve kontrollü depolamayla alındı. Alım masasında elinizde partinin yaşı, çiçek kaynağı ve depolama geçmişi kesin olarak yoktur; aynı görüntüyü üreten masum nedenler de çoktur. Bu yüzden laboratuvardaki fark masadaki bir göz kararına dönüştürülemez.
Alım masasında görülen ne anlama gelir?
| Görülen | Anlatabileceği | Anlatamayacağı |
|---|---|---|
| Tamamen donmuş parti | Glukoz payı yüksek bal, serin depolama, geçen zaman | Şurup olmadığı |
| Hiç donmamış akışkan parti | Taze bal, glukoz payı görece düşük tür, 25 °C üstü depolama ya da ısıtma | Şurup olduğu |
| Üstte sıvı, altta katı katman | Kısmi kristalleşme; parti homojen değil | Tağşiş olduğu ya da olmadığı |
| Üstte köpük, ekşi koku | Fermantasyon şüphesi | Nedeninin şurup olduğu |
| İnce, kremsi yapı | Kontrollü ya da doğal ince kristal | Doğallık |
Üçüncü satır ayrıca dikkat ister. FAO, kristalleşme ilerledikçe sıvı fazdaki suyun arttığını ve fermantasyon riskinin yükseldiğini yazar. Tebliğ de fırıncılık balı dışında balın fermantasyona başlamış olmasına izin vermez. Bu nedenle üstte sıvı katman görülen partide nem ve fermantasyon sorusu şurup sorusundan bağımsız olarak ayrıca ele alınır.
Kristalleşmiş partiden numune nasıl alınır?
Kısmen kristalleşmiş bal homojen değildir; sıvı katman ile katı katman aynı bileşimi taşımaz. Yalnız üstten alınan örnek partiyi temsil etmez.
- Varilin üst, orta ve alt kısımlarından alıp birleştirin.
- Numuneyi laboratuvara göndermeden önce eritmeyin. Codex bal standardı, granüle balın kapalı kapta su banyosunda eritilip karıştırılmasını tarif ederken HMF ve diastaz bakılacak balın ısıtılmamasını ister. Hazırlığı laboratuvara bırakın, gönderirken hangi analizlerin isteneceğini belirtin.
- Partinin görüntüsünü iyileştirmek için ısıtmayın. Isıtma HMF ve diastazı doğrudan etkiler; sınırları HMF ve diastaz yazımızda anlattık. Tebliğ'e göre "ham bal" ifadesi de 45 °C'nin üzerinde ısıl işlem görmemiş bal için kullanılır.
Alım masasında ne yapılmalı?
- Kristalleşme durumunu ve depolama bilgisini parti kaydına not edin. Bu kalite bilgisidir, karar değildir.
- Üreticiyle pazarlığı "donmuş bal iyidir" ya da "akışkan bal şüphelidir" cümlesi üzerine kurmayın. Bu cümleyi bilen biri için görüntü kolayca yönetilir.
- Şurup sorusunu ölçüme bırakın ve parti tanka boşaltılmadan önce yapın. Sıralamayı kabul kararı yazımızda anlattık.
- Isıtma şüphesi varsa HMF ve diastaz, şurup şüphesi varsa uygun laboratuvar analizini isteyin.
- Donmuş partiye de akışkan partiye de aynı kontrol sırasını uygulayın. Böylece görüntüye dayalı bir ayrım oluşmaz ve üreticiye karşı kural tutarlı kalır.
Kavanoz ve ev testlerinin neden karar vermediğini sahte bal yazımızda ayrıca ele aldık.
Beevex burada ne yapar?
Beevex görsel ipucunun yerine ölçüm koyar. Partiden alınan beş damla setteki test kabına aktarılır, mobil uygulama iki görüntüyü değerlendirir ve sonuç doğal, şüpheli ya da şurup katkılı olarak parti kaydına geçer. Şüpheli parti ayrılıp ileri incelemeye alınır. Beevex çiçek kaynağını, HMF ve nemi ölçmez, laboratuvar analizinin yerine geçmez. Toplama merkezlerindeki uygulama için sektör sayfamıza bakabilirsiniz.
Kaynaklar
- Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7), Resmî Gazete, 22 Nisan 2020
- Bal Tebliği Ek-1: Ballara ait diğer özellikler
- Codex Standard for Honey, CODEX STAN 12-1981 Rev. 1 (1987), FAO
- FAO, Value-added products from beekeeping, Bölüm 2: Honey
- Tomczyk ve ark., şurup katılmış balın uzun süreli depolanması, Molecules, 2023
- Kurt ve ark., aşılama yöntemiyle bal tağşişinin belirlenmesi, Food Analytical Methods, 2020


