Sahada yapılan bal saflık testi, balın doğal mı, şüpheli mi, yoksa şurup katkılı mı olduğunu alım noktasında, parti henüz tanka boşaltılmadan gösterir. Bal test kiti beş damla örnekle ve telefon kamerasıyla çalışır, sonuç dakikalar içinde parti bilgisine bağlanır. Kitin verdiği karar ticaridir: partiyi kabul etmek, ayırmak ya da numunesini laboratuvara göndermek. Çiçek kaynağı, HMF, nem, diastaz ve kalıntı soruları ile resmî uygunluk hükmü laboratuvarda verilir; test kiti bunların yerine geçmez.
Ev testleri ile saha test kiti arasındaki fark ne?
"Sahte bal nasıl anlaşılır" diye arandığında çıkan listeler su, kibrit, kaşıktan akıtma ve kristalleşme testleriyle başlar, "kesin sonucu laboratuvar verir" cümlesiyle biter. Bu testlerin sonucunu balın nemi, çiçek kaynağı ve ortam sıcaklığı belirler; şurup katkısı hakkında bir şey söylemezler. Ayrıntısını sahte bal yazımızda anlattık.
Bal toplayan, dolduran ya da ihraç eden bir işletmenin sorusu başka bir yerde durur. Önünde bir kavanoz değil, kantarda bekleyen bir araç ve varillerle gelmiş bir parti vardır. Her partiyi laboratuvara göndermek alımı durdurur, hiçbirini göndermemek ise kararı beyana bırakır. Saha test kiti bu ikisinin arasındaki adımdır.
Bal test kiti neyi ölçer, neyi ölçmez?
Beevex'in baktığı soru şurup katkısıdır. Sonuç yorumlanması gereken bir grafik değil, üç sınıftan biridir: doğal, şüpheli ya da şurup katkılı. Sınıf, izlenecek adımı belirler.
Kitin cevap vermediği sorular ve bunların nerede arandığı:
| Soru | Nerede aranır |
|---|---|
| Hangi şurup türü, hangi oranda katılmış? | Laboratuvarda; δ13C ve C4 analizi mısır ve şeker kamışı şekerini arar, diğer şurup türleri için ileri yöntemler gerekir |
| Bal ısıtılmış ya da kötü saklanmış mı? | HMF ve diastaz analizi |
| Nem Tebliğ sınırında mı? | Nem analizi |
| Çiçek türü ya da yöre beyanı doğru mu? | Polen analizi ve iletkenlik |
| Kalıntı var mı? | Antibiyotik ve naftalin taraması |
C4 analizinin hangi şurupları yakaladığını ve hangilerini göremediğini C4 yazımızda, raporun her satırını analiz raporu yazımızda ele aldık. Çiçek kaynağı ve yöre bilgisi Beevex'te ölçülmez; sizin beyanınız olarak okumayla aynı kayıtta saklanır.
Saha testi resmî analizle nasıl ilişkilenir?
Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği'nin (2020/7) 5. maddesine göre bala gıda katkı maddeleri dahil hiçbir gıda bileşeni ya da dışarıdan hiçbir madde katılamaz. Şurup katkısı bu yüzden bir kalite tercihi değil, mevzuata aykırılıktır.
Tebliğ'in 15. maddesi resmî yolu tarif eder: numune Türk Gıda Kodeksi Yönetmeliği'nde belirtilen kurallara göre alınır, ürünlere uluslararası kabul görmüş analiz metotları uygulanır. 2023'te yapılan değişiklikle (2023/37) Tebliğ'e "karar ölçütü" kavramı ve 15/A maddesi eklendi. Bala dışarıdan madde katılıp katılmadığının tespitinde, Bakanlığın resmî internet sitesinde duyurulan karar ölçütleri kullanılır. Duyuruda parametre, ölçüt, analiz metodunun referansı ve uygulama tarihi yer alır; ölçüt resmî kontrollerde, duyurudan üç ay sonra uygulanmaya başlar.
Saha test kiti bu çerçevedeki analiz metotlarından biri değildir. Okuma bir resmî kontrol sonucu ya da akredite laboratuvar raporu olarak kullanılamaz. İşletmenin kendi gönderdiği numunenin raporunun da sınırı vardır: Gıda Kontrol Laboratuvarları Yönetmeliği bunlara "özel istek numunesi" der ve bu raporların son sayfasında "Adli ve idari işlemler ile reklam amacıyla kullanılamaz" ibaresi bulunur. Saha okuması da aynı mantıkla işletmenin kendi alım kararının kaydıdır.
Alım noktasında test nasıl yapılır?
Beevex setinde amber renkli 30 ml'lik bir damlalık şişede pH standardı sıvı, dört cam damlalık, beyaz bir kap ve adımları anlatan kısa bir kılavuz bulunur. Her set tek kullanımlıktır; kalan set sayısı uygulamada görünür. Ayrı bir cihaz gerekmez, okuma kuruluşta kullanılan mobil cihazla yapılır.
- Partiyi tanımlayın. Uygulamada parti numarasını, tedarikçiyi ve beyan edilen çiçek kaynağını girin. Farklı üreticilerden gelen balı tek okumada birleştirmeyin.
- Örneği partiden alın. Okuma beş damla üzerinden yapılır ve o damlaların geldiği balı anlatır. Parti birden çok varilden oluşuyorsa örneğin hangi varilden alındığını kayda yazın. Aynı partiden mühürlü bir şahit numune ayırın.
- Kristalleşmiş balı ısıtmayın. Isıtmak HMF ve diastazı doğrudan etkiler; partiyi daha sonra laboratuvara göndermeniz gerekirse bu değerler bozulmuş olur.
- Seti hazırlayın. Setteki sıvıyı kılavuzda anlatıldığı gibi beyaz kaba alın.
- Balı damlatın. Cam damlalıkla, kaptaki sıvının üzerine baldan beş damla bırakın.
- İki kez fotoğraflayın. Uygulama kabı yukarıdan iki kez fotoğraflar: önce damlaların ilk hâlini, sonra damlalar sıvıyla birleştikten sonraki hâlini. Yorum kullanıcıya bırakılmaz.
- Sonucu kayda bağlayın. Sonuç aynı ekranda görünür ve parti, tedarikçi, tarih ve görüntü bilgileriyle hesabınıza kaydedilir. Sahada bağlantı yoksa değerlendirme bağlantı sağlandığında tamamlanır.
Örnek beş damladır; parti açılmaz, ürün kaybı oluşmaz. Okuma kantarda araç beklerken yapılır.
Sonuç alım kararına nasıl çevrilir?
Kararı okuma değil, sezon başında yazılan kurallar verir. Kurallar her partiye aynı biçimde uygulandığında aynı üreticiden gelen iki parti iki farklı muamele görmez.
| Okuma sonucu | Alım noktasında karar | Sonraki adım |
|---|---|---|
| Doğal | Kabul | Okuma partiye bağlanır, bal tanka girer |
| Şüpheli | Parti tanka boşaltılmaz, ayrı tutulur | Mühürlü numune akredite laboratuvara; şurup sorusuna uygun analiz istenir |
| Şurup katkılı | Parti tanka alınmaz | Sonuç üreticiyle aynı gün paylaşılır; şahit numune mühürlü saklanır, itirazda laboratuvar teyidi istenir |
Sıra önemlidir: okuma, parti tanka boşaltılmadan önce yapılmalıdır. Bal önceki partilerle birleştikten sonra geri ayrılamaz. Kabul kararının kademelerini ve üreticiyle ilişkiye etkisini alımda kabul kararı yazımızda anlattık.
Şüpheli partide saha okuması bir şüpheyi gösterir, hükmü laboratuvar verir. Bakanlığa bağlı gıda kontrol laboratuvarlarının ve Bakanlıkça yetkilendirilmiş özel laboratuvarların listesi Tarım ve Orman Bakanlığı'nın sayfasında yayımlanır. Laboratuvar seçerken analizin balda akreditasyon kapsamında olup olmadığını ve süresini önceden sorun; seçimi bal analizi nerede yapılır yazımızda ayrıntılı ele aldık. Numune etiketindeki parti numarası, alım kaydındaki numarayla aynı olmalıdır; rapor geldiğinde saha okuması ile rapor aynı parti üzerinden yan yana konur.
Test kiti kimler için uygundur?
- Toplama merkezleri ve alım noktaları: Gelen partiyi araç beklerken değerlendirir, tanka girip girmeyeceğine kapıda karar verir.
- Dolum tesisleri: Bal dolum hattına girmeden önce partinin doğallığını teyit eder, tedarikçi tutarlılığını izler.
- İhracatçılar: Sevkiyattan önce hangi partinin laboratuvara gideceğini seçer. Alıcının istediği analiz belgesi yine akredite laboratuvardan gelir.
Her durumda laboratuvar maliyeti bütün hacme değil, şüphe taşıyan partiye düşer. Toplama merkezlerindeki kullanımı sektör sayfamızda bulabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Test kiti sonucu bir uyuşmazlıkta delil olarak kullanılabilir mi?
Saha okuması resmî kontrol sonucu ya da akredite laboratuvar raporu değildir. Uyuşmazlıkta belirleyici olan, usulüne göre alınmış numune ve onun laboratuvar analizidir. Okuma kaydı, hangi partiyi hangi bilgiyle kabul ettiğinizi gösteren bir iç kayıttır.
"Doğal" çıkan bal Bal Tebliği'ne uygun mu demektir?
Hayır. Okuma şurup sorusuna bakar. Nem, HMF, diastaz, şeker profili ve diğer Tebliğ ölçütleri ayrıca laboratuvarda ölçülür.
Kiti kullanmak için laboratuvar deneyimi gerekir mi?
Hayır. Adımlar uygulamada sırasıyla gösterilir; saha personeli seti teslim aldığı gün kullanmaya başlayabilir.
Kaynaklar
- Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7), Resmî Gazete, 22 Nisan 2020, sayı 31107 (madde 5 ve 15)
- Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Tebliğ (Tebliğ No: 2023/37), Resmî Gazete, 24 Kasım 2023, sayı 32379 (madde 1, 2 ve 3)
- Gıda Kontrol Laboratuvarları Yönetmeliği, Resmî Gazete, 18 Şubat 2022, sayı 31754 (madde 4 ve 25)
- Tarım ve Orman Bakanlığı, Bağlı ve Yetkili Gıda Kontrol Laboratuvarları


