Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği'ne göre çiçek ve salgı ballarında HMF en fazla 40 mg/kg, nem en fazla %20 (püren ve funda ballarında %23), diastaz sayısı en az 8 olmalıdır. HMF ve diastaz balın ısıtılıp ısıtılmadığını ve nasıl saklandığını, nem ise fermantasyon riskini gösterir. Bu üç değer, balın şeker şurubuyla karıştırılıp karıştırılmadığı sorusuna cevap vermez.
HMF nedir, balda kaç olmalı?
HMF (hidroksimetilfurfural), baldaki şekerlerin ısı ve zamanla bozulmasından oluşan bir bileşiktir. Taze balda düşük düzeydedir; bal ısıtıldıkça ya da sıcak ortamda bekledikçe yükselir. Balın tazeliğine ve ısıl geçmişine bakarken ilk okunan değer budur.
Tebliğ'in Ek-1'indeki sınırlar:
- Çiçek balı, salgı balı ve bunların karışımı: en fazla 40 mg/kg
- Üretildiği bölge etikette belirtilen tropikal ülke kaynaklı ballar: en fazla 80 mg/kg
- Fırıncılık balı: HMF sınırı uygulanmaz
Tebliğ, HMF ve diastaz değerlendirilirken ortam sıcaklığının dikkate alınacağını da yazar. Serin bir depoda bekleyen bal ile yazın kapalı bir kasada taşınan bal aynı hızda değişmez.
Diastaz sayısı neyi gösterir?
Diastaz, arıların bala kattığı bir enzimdir ve ısıya duyarlıdır; bal ısıtıldıkça aktivitesi düşer. Tebliğ, balın doğal enzimlerini bozacak ya da önemli ölçüde etkisizleştirecek biçimde ısıtılmasını yasaklar.
Alt sınır genel olarak 8'dir. Narenciye balı gibi enzim içeriği doğal olarak düşük olan ve HMF değeri 15 mg/kg'ı geçmeyen ballarda 3'e iner. Bu istisna, düşük diastazın her zaman ısıtma anlamına gelmediğini, balın botanik kaynağından da gelebileceğini gösterir.
İki değer birlikte okunur. HMF yüksek ve diastaz düşükse ısıl işlem ya da uygunsuz depolama ihtimali güçlenir.
AB Bal Direktifi, diastaz aktivitesinin Schade ölçeğiyle ifade edileceğini ve HMF ile diastazın işleme ve harmanlamadan sonra belirleneceğini yazar. Ticarette bunun somut bir sonucu var: üreticiden alınırken sınırın içinde olan bal, harmanlama ve dolum sırasında ısıtılırsa son üründe sınırın dışına çıkabilir. Sınıra yakın değer taşıyan partileri dolum boyunca ayrıca izlemek bu yüzden gerekir.
Balda nem kaç olmalı?
Nem balın raf ömrünü belirler. Nemi yüksek bal daha kolay fermente olur; Tebliğ fermantasyona başlamış balın satışını yasaklar.
- Çiçek balı, salgı balı ve karışımları: en fazla %20
- Püren ve funda balları: en fazla %23
- Fırıncılık balı: en fazla %23; püren ve funda kaynaklı fırıncılık ballarında %25
Arıların henüz olgunlaştırıp sırlamadığı petekten erken alınan balda nem yüksek kalabilir. Bu bir olgunluk ve kalite sorunudur; tağşiş sayılmaz.
Isıtılmış bal nasıl anlaşılır, ham bal ne demek?
Isıtılmış bal gözle ayırt edilmez; ısıl geçmiş HMF ve diastaz ölçümüyle anlaşılır. Kristalleşmiş balı akışkan hâle getirmek için ısıtmak yaygın bir uygulamadır ve sıcaklık ile süre kontrol edilmezse iki değer de doğrudan etkilenir.
Tebliğ'e göre "ham bal", 45 °C'nin üzerinde ısıtılmamış ve 0,3 mm'den büyük gözenekli filtreyle süzülmüş baldır. Depolama için de kural vardır: bal temiz, kuru, kokusuz ve doğrudan güneş ışığı almayan bir ortamda, dağıtım dahil 25 °C veya altında tutulmalıdır.
Bu değerler uygunsa bal doğal mıdır?
Hayır. HMF, nem ve diastaz kalite ve tazelik parametreleridir. Taze üretilmiş ve doğru saklanmış şuruplu bir bal bu üç sınırın içinde kalabilir. Şurup katkısını araştırmak için Tebliğ'de başka ölçütler bulunur: şeker profili, δ13C değeri ve C4 şekeri oranı. Elektrik iletkenliği, serbest asitlik ve prolin de balın bileşimi hakkında ek bilgi verir.
Bu ölçütlerin şurubu nasıl ayırdığını sahte bal yazımızda, AB Direktifi'ndeki karşılıklarını AB'ye bal ihracatı yazımızda anlattık.
Beevex bu tabloda nerede durur?
HMF, nem ve diastaz akredite bir laboratuvarda ölçülür. Beevex bu değerleri ölçmez, çiçek kaynağını da ölçmez; baktığı soru şurup katkısıdır. Dolum tesisinde değerlendirme bal dolum hattına girmeden önce beş damla örnekle yapılır. Sonuç doğal, şüpheli ya da şurup katkılı olarak parti kaydına geçer ve şüpheli parti laboratuvar teyidi için ayrılır. Beevex laboratuvar analizinin yerine geçmez.
Dolum tesislerindeki kullanımı sektör sayfasında, yöntemi teknoloji sayfasında bulabilirsiniz.


