Sahte bal nasıl anlaşılır?

Su, kibrit ve kristalleşme testleri şurup katkısını güvenilir biçimde göstermez. Şeker şurubu ancak izotop ve şeker profili analizleriyle kesinleşir.

Sahte ya da şeker şurubu katılmış bal; su, kibrit, kaşıktan akıtma veya kristalleşme gibi ev testleriyle güvenilir biçimde anlaşılamaz. Bu testlerin sonucu balın nemine, çiçek kaynağına ve ortam sıcaklığına bağlıdır. Şurup katkısı laboratuvarda karbon izotop oranı (C4 şekeri), şeker profili ve kütle spektrometrisi ya da NMR gibi yöntemlerle kesinleşir. Balı toplayan ya da dolduran bir işletme için uygulanabilir yol, alım noktasında ön eleme yapıp yalnız şüpheli partileri laboratuvara göndermektir.

Sahte bal ne demek?

Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği bala hiçbir gıda bileşeninin, katkı maddesinin ya da aroma vermek için başka bir maddenin katılmasına izin vermez. Piyasada "sahte bal" denince genellikle üç durumdan biri kastedilir:

  • Bala glukoz, fruktoz ya da invert şeker şurubu karıştırılması
  • Tamamen şuruptan yapılmış bir ürünün bal adıyla satılması
  • Ucuz bir balın daha değerli bir çiçek ya da yöre balı gibi etiketlenmesi

İlk ikisi tağşiştir. Üçüncüsü botanik kaynak ya da menşe sorusudur; polen analizi gibi başka yöntemlerle araştırılır ve bu yazının konusu değildir.

Evde yapılan testler neyi gösterir?

Her biri balın fiziksel bir özelliğine bakar. O özellik doğal ballar arasında da geniş bir aralıkta değişir; bu yüzden sonuç şurup katkısı hakkında bir şey söylemez.

Suya damlatma. Balın suda ne kadar çabuk dağıldığını büyük ölçüde nemi belirler. Tebliğ çiçek balında %20'ye, püren ve funda ballarında %23'e kadar neme izin verir. Nemi yüksek doğal bal da suda kolay dağılır.

Kristalleşme. Tebliğ balın akışkan, koyu kıvamlı, kısmen ya da tamamen kristalize olabileceğini açıkça kabul eder. Kristalleşmenin hızı glukoz ile fruktoz arasındaki dengeye ve sıcaklığa göre değişir. Şekerlenen kavanoz gerçek, akışkan kalan kavanoz sahte demek değildir.

Kaşıktan akıtma. Akışkanlık sıcaklık ve nemle değişir. Kışın kaşıkta duran bal yazın akabilir.

Kibrit. Bu test hakkındaki iddialar birbiriyle çelişir; sonucu bir karara dayanak olamaz.

Laboratuvar şurubu nasıl bulur?

Bal Tebliği'nin Ek-1'inde şurup katkısını hedefleyen ölçütler yer alır. En bilineni karbon izotop analizidir. Mısır ve şeker kamışı C4 bitkileridir; bunlardan yapılan şurup, arıların nektar topladığı bitkilerin büyük kısmını oluşturan C3 bitkilerinden farklı bir karbon izotop oranı taşır. Tebliğ bu farkı üç değerle sınırlar:

  • Balın δ13C değeri -23 ya da daha negatif (çam balında -22,5)
  • Baldaki protein ile balın δ13C değerleri arasındaki fark -1,0 ya da daha pozitif
  • Bu değerlerden hesaplanan C4 şekeri oranı en fazla %7

Şeker profili ikinci dayanaktır. Çiçek balında fruktoz ve glukoz toplamı 100 gramda en az 60 gram olmalı; sakkaroz genel olarak 100 gramda 5 gramı, maltoz %4'ü geçmemelidir. Bu dengeden belirgin bir sapma şurup şüphesini artırır.

İzotop analizi neden artık yetmiyor?

Pirinç, buğday ya da şeker pancarından yapılan şuruplar C3 kaynaklıdır ve izotop oranı bakımından bala benzer. Avrupa Komisyonu "From the Hives" eyleminin sonuçlarını açıklarken klasik izotop yönteminin tağşişi yakalamakta etkili olmadığını, mısır ve şeker kamışı şuruplarının yerini bu şurupların almış olabileceğini belirtti. Eylemin bulgularını ve ihracat açısından anlamını AB'ye bal ihracatı yazımızda ayrıca ele aldık.

Türk mevzuatı da buna göre değişti. 2023'te Bal Tebliği'ne "karar ölçütü" kavramı eklendi: orijinallik analizlerinin sonuçları, Türkiye'de üretilen orijinal balları temsil eden çalışmalarla belirlenip Bakanlığın internet sitesinde duyurulan ölçütlerle değerlendiriliyor. Tarım ve Orman Bakanlığı, resmî kontrollerde dışarıdan katılan maddelerin tespiti için kütle spektrometrisi ve NMR gibi ileri yöntemlerin kullanılacağını açıkladı.

Etikette neye bakılır?

Etiket tağşişi göstermez, ama bazı ürünleri baştan eler. İçindekiler kısmında glukoz şurubu, fruktoz şurubu ya da şeker yazan ürün bal değildir. Fırıncılık balı Tebliğ'e göre "sadece pişirme amaçlı" ibaresiyle satılır. Etiketi eksiksiz olan bir ürünün içeriği hakkında ise etiket tek başına bir şey kanıtlamaz.

Tüketici için en sağlam yol, kaynağını bildiği üreticiden ya da analiz belgesini paylaşabilen markadan almaktır.

Beevex alım noktasında ne yapar?

Bal toplayan, dolduran ya da ihraç eden bir işletme her partiyi laboratuvara gönderemez; kabul kararı çoğu zaman araç kantarda beklerken verilir. Beevex bu adımda kullanılan bir ön elemedir. Kavanozdan alınan beş damla setteki test kabına aktarılır, mobil uygulama iki görüntüyü değerlendirir ve sonuç doğal, şüpheli ya da şurup katkılı olarak gelir. Sonuç parti bilgisiyle kaydedilir.

Beevex çiçek kaynağını ölçmez ve laboratuvar analizinin yerine geçmez. Uygulama adımlarını çalışma modelimizde, yöntemi teknoloji sayfasında bulabilirsiniz.

Kaynaklar

Görüşme talebi

Kurulumu, alım süreçleriniz ve mevcut kontrol düzeniniz üzerinden birlikte planlayalım.

İlk görüşmede ürün, satış kanalları ve karşılaşılan riskler değerlendirilir; bu değerlendirmeye uygun yöntem önerilir.

Görüşme talep edin