Çam balı analizinde hangi kriterler farklı?

Çam balı Bal Tebliğinde salgı balı sütununda değerlendirilir. Şeker ve iletkenlik sınırları çiçek balından farklıdır; C4 oranı ve protein farkı aranmaz.

Çam balı, Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği'nde bir salgı balı olarak tanımlanır ve Ek-1'deki salgı balı sütununa göre değerlendirilir. Bu sütunda fruktoz ve glukoz toplamı 100 gramda en az 45 gram, elektrik iletkenliği en az 0,8 mS/cm olmalıdır; çiçek balında ise sınırlar 60 gram ve en fazla 0,8 mS/cm'dir. İzotop analizinde de fark vardır: çam balında bal δ13C değeri -22,5 ve daha negatif olmalı, C4 şekeri oranı ve protein ile bal arasındaki δ13C farkı ise aranmaz. Çam balını çiçek balı ölçütleriyle okuyan bir değerlendirme, doğal bir partiyi uygunsuz gösterebilir.

Çam balı mevzuatta nasıl tanımlanır?

Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7) balı kaynağına göre çiçek balı ve salgı balı olarak ikiye ayırır. Salgı balı, bitkilerin canlı kısımlarının salgılarından ya da bitkiler üzerinde yaşayan bitki emici böceklerin salgılarından elde edilen baldır. Çam balı bunun bir alt türüdür: Pinus brutia, P. nigra ve P. pinea gibi çam ağaçları üzerinde yaşayan Marchalina hellenica'nın (koşnil) bu ağaçların özsuyundan oluşturduğu bal çiğinin arılar tarafından toplanıp işlenmesiyle üretilen salgı balı.

Tanımdan iki pratik sonuç çıkar:

  • Renk: Tebliğ, salgı balının renginin Pfund skalasına göre en az 60 olmasını ister.
  • Etiket: Kaynağı çam olan salgı balı "çam balı" adıyla satılır; "salgı balı" ifadesi de birlikte kullanılabilir.

Ek-1'de salgı balı sütunu neyi farklı ister?

Ek-1 dört sütundan oluşur: çiçek balı, salgı balı, çiçek ve salgı balı karışımı, fırıncılık balı. Çam balı için doğru sütun salgı balıdır. Çiçek balıyla farkın olduğu satırlar:

ÖlçütÇiçek balıSalgı balı (çam balı dahil)
Fruktoz + glukoz (en az)60 g/100 g45 g/100 g
Fruktoz/glukoz oranı0,9-1,4 (kestane, akasya ve kekik ballarında farklı aralıklar)1,0-1,4
Elektrik iletkenliğiEn fazla 0,8 mS/cm (kestane balında en az 0,8; bazı türler hariç)En az 0,8 mS/cm
Bal δ13C değeri-23 ve daha negatif-23 ve daha negatif; çam balında -22,5 ve daha negatif
Protein ile bal δ13C farkı-1,0 veya daha pozitif-1,0 veya daha pozitif; çam balında aranmaz
C4 şekeri oranı (en fazla)%7%7; çam balında aranmaz

Nem (%20), sakkaroz (5 g/100 g), maltoz (%4), suda çözünmeyen madde (0,1 g/100 g), serbest asitlik (50 meq/kg), diastaz sayısı (en az 8), HMF (en fazla 40 mg/kg) ve prolin (en az 300 mg/kg) satırlarında salgı balı için genel değerler geçerlidir. Çiçek balındaki botanik istisnalar (ör. kestane balında prolin en az 500 mg/kg) salgı balı sütununda yer almaz.

Ek-2'deki minimum polen oranları yalnız botanik kaynağı belirtilen çiçek balları için verilmiştir; listede çam balı yoktur. Çam balının kimliği polen oranıyla değil, salgı balı özellikleriyle değerlendirilir.

Çam balında C4 analizi neden aranmaz?

Tebliğ bu istisnanın gerekçesini yazmaz. Bilimsel yayınlar ise standart yöntemin çam balında güvenilir sonuç vermediğini gösteriyor.

C4 analizi (AOAC 998.12), baldan ayrılan proteini iç standart olarak kullanır; yöntemin mantığını C4 şeker analizi yazımızda anlattık. 2022'de Journal of Food Composition and Analysis'te yayımlanan bir çalışma, gerçek çam balı numunelerinin çoğunun AOAC 998.12 testinden geçemediğini raporladı. Yazarlara göre çam balındaki küçük, suda çözünmeyen bal çiği parçacıkları protein çöktürme sırasında proteinle birlikte çöküyor ve protein δ13C değerini kaydırıyor. Protein ultrafiltrasyonla ayrılıp temizlendiğinde, önceki testte tağşişli görünen numunelerin çoğu doğal olarak sınıflandı.

2023'te European Food Research and Technology'de yayımlanan ve 2015-2017 arasında 47 bölgeden toplanan 373 Türk çam balı numunesini inceleyen çalışma da aynı yönde: numunelerin tamamı salgı balı özelliği gösterdi ve fizikokimyasal parametreler salgı balı ölçütlerini karşıladı; ancak C4 şekeri oranı ve protein ile bal arasındaki δ13C farkı mevzuat ölçütlerini karşılamadı ve geniş bir dağılım gösterdi.

İstisnanın bir sonucu da var: çam balında izotop tarafındaki tek ölçüt bal δ13C değeridir. Bu değer C4 kaynaklı şekerin bir kısmını yakalayabilir; pirinç, buğday ya da pancar gibi C3 kaynaklı şurupları ise göremez. Çam balında şurup şüphesi varsa şeker profili ve diğer yöntemlerle ayrıca bakılması gerekir.

Çiçek balı ölçütleriyle okunan çam balında ne olur?

Bal türü numune talebinde yazılmazsa ya da raporda yanlış sütun seçilirse, doğal bir çam balı birkaç satırda birden uygunsuz görünebilir:

  • Fruktoz ve glukoz toplamı 45 ile 60 gram arasındaysa, salgı balı için uygun olan değer çiçek balı sınırının altında kalır.
  • İletkenlik 0,8 mS/cm'nin üzerindeyse, salgı balı için beklenen değer çiçek balı sınırını aşar.
  • C4 oranı ve protein farkı hesaplanıp çiçek balı eşikleriyle karşılaştırılırsa, yayınlardaki yanlış pozitif eğilimi doğrudan karara dönüşür.

Bunun tersi de önemlidir. Çiçek balı "çam balı" olarak beyan edilirse daha gevşek izotop ölçütü uygulanmış olur. Beyanın dayanağı, Tebliğ'in salgı balı için tanımladığı özelliklerin birlikte görünmesidir: Pfund skalasında en az 60 renk, en az 0,8 mS/cm iletkenlik ve salgı balı sütunundaki şeker değerleri.

Çiçek ve salgı balı karışımında hangi sütun geçerli?

Karışım için Ek-1'de ayrı bir sütun vardır. Bu sütunda fruktoz ve glukoz toplamı en az 45 g/100 g, oran 1,0-1,4'tür. Elektrik iletkenliği genel olarak en fazla 0,8 mS/cm'dir; kestane balı ve salgı balı karışımlarında en az 0,8 mS/cm olarak verilmiştir.

İzotop satırlarında karışım sütunu çam balı istisnasını taşımaz: bal δ13C -23 ve daha negatif, protein farkı -1,0 veya daha pozitif, C4 şekeri oranı en fazla %7. Yani çam balı başka bir balla harmanlandığında karışım, çam balına tanınan izotop istisnasından yararlanmaz. Harman reçetesi kurulurken bu satırlar ayrıca kontrol edilmelidir.

İhracatta çam balı için nelere dikkat edilir?

AB Bal Direktifi (2001/110/AT) de salgı balı ve karışımları için fruktoz ve glukoz toplamını en az 45 g/100 g, elektrik iletkenliğini en az 0,8 mS/cm olarak belirler. Direktif'in Ek-II'sinde δ13C ya da C4 kriteri yoktur. Alıcı bir C4 analizi isterse, hangi yöntemin uygulanacağı ve çam balında bu yöntemin bilinen sınırları sözleşme aşamasında konuşulmalıdır. AB'deki genel kuralları AB'ye bal ihracatı yazımızda ele aldık.

Beevex çam balında nasıl kullanılır?

Beevex bal türünü, çiçek ya da salgı kaynağını ölçmez; bu bilgi beyan olarak kayda geçer. Baktığı soru şurup katkısıdır. Alım noktasında kavanozdan alınan beş damla setteki test kabına aktarılır, mobil uygulama sonucu doğal, şüpheli ya da şurup katkılı olarak verir ve sonuç parti bilgisiyle kaydedilir. Şüpheli parti laboratuvara ayrılır; laboratuvarın hangi sütuna göre değerlendirme yapacağı numuneyle birlikte bildirilir. Beevex laboratuvar analizinin yerine geçmez. Toplama merkezlerindeki kullanımı sektör sayfasında bulabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Çam balı kristalleşir mi? Tebliğ, balın akışkan, viskoz, kısmen ya da tamamen kristalize olabileceğini kabul eder. Kristalleşme ya da kristalleşmeme tek başına sahtelik göstergesi değildir.

Çam balında C4 testi yaptırmanın anlamı var mı? Tebliğ çam balında C4 oranını ve protein farkını aramaz. Alıcı bu testi isterse, yayınlarda çam balında yanlış pozitif eğilimi raporlandığı için sonucun hangi yöntemle elde edileceği önceden konuşulmalıdır.

Çam balında elektrik iletkenliği kaç olmalı? Tebliğ salgı balı için iletkenliği bir alt sınır olarak tanımlar: en az 0,8 mS/cm. Çiçek balında ise aynı değer, kestane ve bazı türler dışında, üst sınırdır. Bu satır, çam balının çiçek balından ayrılmasında kullanılan ölçütlerden biridir.

Çam balı ile çiçek balı karışımı "çam balı" diye satılabilir mi? Tebliğ, karışım için ayrı bir sütun tanımlar ve "çam balı" adını kaynağı çam olan salgı balına verir. Etiketleme kararı için güncel Tebliğ metni ve Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği esas alınmalıdır; bu yazı hukuki görüş değildir.

Çam balında polen analizi gerekir mi? Ek-2'deki minimum polen oranları çiçek balları için verilmiştir ve çam balını kapsamaz. Çam balının kimliği salgı balı kriterleriyle değerlendirilir.

Kaynaklar

Görüşme talebi

Kurulumu, alım süreçleriniz ve mevcut kontrol düzeniniz üzerinden birlikte planlayalım.

İlk görüşmede ürün, satış kanalları ve karşılaşılan riskler değerlendirilir; bu değerlendirmeye uygun yöntem önerilir.

Görüşme talep edin