Bal analiz raporu dört soruyla okunur: numune hangi partiye ait, bal türü ne, hangi yöntemle ölçülmüş ve sonuç hangi sınırla karşılaştırılmış? Bal Tebliği'ne göre çiçek balında genel sınırlar nem için en fazla %20, HMF için en fazla 40 mg/kg, diastaz için en az 8, prolin için en az 300 mg/kg ve C4 şekeri için en fazla %7'dir. Bütün satırların uygun çıkması balda hiç şurup olmadığını göstermez; yalnız ölçülen ölçütlerin sınır içinde kaldığını gösterir.
Rapora hangi sırayla bakılmalı?
- Numune kimliği. Rapor partiyi değil, laboratuvara giden numuneyi anlatır. Parti numarası, tedarikçi ve tarih yoksa rapor bir partinin dayanağı olamaz. Bu bağın neden sorulduğunu ihracat sorgusu yazımızda anlattık.
- Bal türü. Sınırlar türe göre değişir. Prolin alt sınırı kestane balında 500, akasya balında 120 mg/kg'dır. Çam balında C4 şekeri ve protein farkı aranmaz; bu istisnaları çam balı yazımızda ele aldık.
- Yöntem ve akreditasyon. Her satırın yöntemi ve akreditasyon durumu ayrı okunur. Aynı rapordaki satırların hepsi akredite olmayabilir.
- Birim ve sınır. Sonuç doğru türün sınırıyla mı karşılaştırılmış, buna bakılır.
- Yorum. Rapordaki "uygundur" ifadesi yalnız ölçülen satırlar için geçerlidir.
Bütün parametreler tek tabloda
Sınırlar Bal Tebliği'nin Ek-1 ve Ek-2'sinden alınmıştır. Fırıncılık balının sınırları ayrıdır ve tabloda yer almaz.
| Parametre | Bal Tebliği sınırı | Neyi gösterir | Neyi göstermez |
|---|---|---|---|
| Nem | En fazla %20; püren ve funda %23 | Olgunluk ve fermantasyon riski | Şurup katkısı |
| Fruktoz + glukoz | Çiçek en az 60 g/100 g; salgı ve karışım en az 45 g | Temel şeker miktarı | Benzer bileşimli şurubu |
| Fruktoz/glukoz | 0,9-1,4; salgı ve karışım 1,0-1,4; kestane 1,0-1,85; akasya 1,2-1,85; kekik 1,0-1,65 | Şeker dengesi, kristalleşme eğilimi | Tek başına tağşiş kararı |
| Sakkaroz | En fazla 5 g/100 g; akasya, narenciye ve bazı türlerde 10; lavanta ve hodanda 15 | Sakkaroz sapması | Sapmanın nedeni |
| Maltoz | En fazla %4 | Şeker profilinde sapma | Şurubun yokluğu |
| Suda çözünmeyen madde | En fazla 0,1 g/100 g; pres balında 0,5 | Yabancı parçacık, süzme kalitesi | Şurup katkısı |
| Serbest asitlik | En fazla 50 meq/kg | Fermantasyon ve bozulma sorusu | Şurup katkısı |
| Elektrik iletkenliği | Çiçek en fazla 0,8 mS/cm (listelenen türler hariç); salgı ve kestane en az 0,8 | Botanik köken hakkında bilgi | Coğrafi menşe |
| Diastaz | En az 8; doğal enzimi düşük ve HMF'si 15 mg/kg'ı geçmeyen balda 3 | Isıl işlem ve yaşlanma | Şurup katkısı |
| HMF | En fazla 40 mg/kg; etiketinde belirtilen tropikal ballarda 80 | Isıl geçmiş ve depolama | Şurup katkısı |
| Bal δ13C | -23 ve daha negatif; çam -22,5 ve daha negatif | C4 kaynaklı şeker işareti | C3 kaynaklı şuruplar |
| Protein ile bal δ13C farkı | -1,0 veya daha pozitif; çamda aranmaz | Bala dışarıdan C4 şekeri girmesi | C3 kaynaklı şuruplar |
| C4 şekeri | En fazla %7; çamda aranmaz | Hesaplanan C4 şekeri oranı | Pirinç, buğday, pancar şurubu |
| Prolin | En az 300 mg/kg; bazı türlerde 180 ya da 120; kestane 500 | Olgunluk, bazı durumlarda şeker tağşişi sorusu | Tek başına orijinallik |
| Naftalin | En fazla 10 ppb | Kalıntı | Şurup katkısı |
| Polen (Ek-2) | Beyan edilen türe göre; kestane en az %70, akasya %15, ıhlamur %5 | Botanik kaynak beyanı | Şurup katkısı |
Balda prolin kaç olmalı?
Bal Tebliği çiçek, salgı ve karışım ballarında en az 300 mg/kg prolin ister. Kanola, ıhlamur, narenciye, lavanta ve okaliptüs ballarında sınır 180, biberiye ve akasya ballarında 120, kestane balında 500 mg/kg'dır.
Uluslararası Bal Komisyonu (IHC) prolini olgunluk ölçütü ve bazı durumlarda şeker tağşişi ölçütü olarak tanımlar, ama değerin baldan bala çok değiştiğini de belirtir. Bu yüzden düşük prolin, partiyi incelemeye almak için bir gerekçedir. Yüksek prolin ise tek başına balın doğal olduğunu kanıtlamaz.
Raporun hangi satırları şurup sorusuna cevap verir?
HMF, nem ve diastaz tazelik ve kalite satırlarıdır; bu üç satırı ayrı yazımızda anlattık. Şurup sorusuna yaklaşan satırlar şeker profili (fruktoz/glukoz, sakkaroz, maltoz) ile δ13C, protein farkı ve C4 üçlüsüdür.
Buradaki sınır nettir. Avrupa Komisyonu, "From the Hives" eyleminin sonuçlarında klasik izotop yönteminin tağşişi yakalamakta etkili olmadığını yazdı. C4 üçlüsünün neyi kaçırdığını C4 yazımızda ayrıntılı anlattık. Türkiye'de 2023 değişikliğiyle Tebliğ'e "karar ölçütü" eklendi; Bakanlığın duyurduğu ölçütler yayımdan üç ay sonra resmî kontrollerde uygulanır. Bakanlık kütle spektrometrisi ve NMR gibi tekniklerin resmî kontrollerde kullanılacağını açıkladı. Raporu değerlendirirken Bakanlığın sitesindeki güncel duyuruları da kontrol etmek gerekir. Alıcı bu yöntemleri istiyorsa NMR yazımıza bakabilirsiniz.
Sınıra yakın değerler nasıl okunur?
Bir satır sınırın hemen altındaysa o satırın yöntem hassasiyeti önem kazanır. IHC'nin yöntem dokümanı, suda çözünmeyen maddede laboratuvarlar arası değişim katsayısının %26 ile %85 arasında olduğunu ve bunun yorumda akılda tutulması gerektiğini yazar. Serbest asitlik için de tekrarlanabilirliğin zayıf olduğunu, sınıra yakın sonuçlarda buna dikkat edilmesini ister.
Bu durumda laboratuvardan ölçüm belirsizliğini ve karar kuralını isteyin. Kararı kritikse şahit numuneyle aynı yöntemde ikinci bir analiz yaptırın. HMF ve diastaz zamanla ve ısıyla değiştiği için analiz tarihi ile sevkiyat tarihi arasındaki farkı da hesaba katın.
Saha sonucu bu raporla nasıl birlikte okunur?
Beevex'in sonucu bu tablodaki bir satır değildir. Şurup katkısını alım noktasında doğal, şüpheli ya da şurup katkılı olarak sınıflar ve parti kaydına geçirir. Tablodaki kalite satırlarını, çiçek kaynağını ve menşeyi ölçmez. Şüpheli parti ayrılır ve laboratuvar analiziyle değerlendirilir; rapor ile saha kaydı aynı parti numarası üzerinden eşleştirilir. Yöntemi teknoloji sayfasında bulabilirsiniz.
Kaynaklar
- Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7), Resmî Gazete, 22 Nisan 2020
- Bal Tebliği Ek-1 ve Ek-2: parametre sınırları ve polen içerikleri
- Bal Tebliği'nde Değişiklik Yapılmasına Dair Tebliğ (Tebliğ No: 2023/37), Resmî Gazete, 24 Kasım 2023
- Tarım ve Orman Bakanlığı, Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliğinde Değişiklik Yapıldı
- International Honey Commission, Harmonised Methods, 2009
- Avrupa Komisyonu, EU coordinated action "From the Hives" (Honey 2021-2022)


